پیش از این بارها زغال‌سنگی‌ها به واردات زغال اعتراض داشته و انتظار داشتند که جلوی واردات گرفته شود و فولادی‌ها بیشتر به این ماده معدنی داخلی توجه کنند. اما حالا در سال جاری ، کاهش امکان واردات زغال‌سنگ‌های کیفی و گریدهای خاص در پی جنگ و تشدید محدودیت‌های تجاری، فولادسازان را بیش از گذشته به تولید داخلی وابسته کرده است.

این در حالی است که به دلیل شرایط نامناسب فعلی، معادن زغال‌سنگ نمی‌توانند این تقاضا را پاسخ دهند. درواقع این ماده معدنی با سه مانع اصلی کمبود نقدینگی، محدودیت مواد ناریه و جهش هزینه سوخت مواجه‌ است.

مساله مهم در این بین، تاخیرهای بلندمدت در پرداخت مطالبات معادن است، درحالی که بخش عمده هزینه‌های آنها نقدی است. مساله‌ای که توان مالی تولیدکنندگان را کاهش داده و همزمان افزایش هزینه گازوئیل و اختلال در تامین مواد ناریه، امکان افزایش سریع تولید را محدود کرده است.

این وضعیت در حالی رقم خورده که نقش زغال‌سنگ دیگر تنها به تامین ماده اولیه برخی واحدهای فولادی محدود نمی‌شود. در واقع ناترازی برق و گاز، سیاستگذاران را به بررسی دوباره استفاده از زغال‌سنگ در صنایع انرژی‌بر و حتی تولید برق سوق داده است.

فعالان این صنعت معتقدند زغال‌سنگ می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه گاز و برق را کاهش دهد. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که صرف وجود ذخایر زغال‌سنگ نمی‌تواند توجیه کافی برای توسعه چنین نیروگاه‌هایی باشد. محل احداث نیروگاه، فاصله آن تا معدن، هزینه حمل سوخت، دسترسی به فناوری و تجهیزات، راندمان و الزامات زیست‌محیطی همگی باید در محاسبات اقتصادی لحاظ شوند.

به این ترتیب، زغال‌سنگ در معادله امروز انرژی ایران همزمان در دو موقعیت قرار گرفته است؛ از یک سو به‌عنوان گزینه‌ای برای کاهش وابستگی صنایع و نیروگاه‌ها به گاز مطرح می‌شود و از سوی دیگر، خود برای افزایش تولید با مشکلات مالی و زیرساختی روبه‌رو است.

بنابراین اگر قرار است این ماده معدنی سهم بیشتری در تامین انرژی و پشتیبانی از زنجیره فولاد داشته باشد، پیش از هر چیز باید موانع تولید آن برطرف و هزینه و فایده استفاده گسترده‌تر از آن با سایر گزینه‌های انرژی مقایسه شود.

توان زغال‌سنگ در جبران کمبودها
در این خصوص سعید صمدی، دبیر انجمن زغال‌سنگ ایران درباره مهم‌ترین چالش‌های این بخش اظهار کرد: بخشی از زغال‌سنگ‌های کیفی و گریدهای خاص مورد نیاز کشور در گذشته از خارج تامین می‌شد، اما طی حدود شش ماه گذشته، به دلیل شرایط جنگی و محدودیت‌های ناشی از محاصره اقتصادی، امکان واردات عملا از بین رفته است. به همین دلیل، فولادسازان فشار بیشتری برای افزایش تولید داخلی زغال‌سنگ وارد می‌کنند تا بخشی از نیاز وارداتی از طریق تولید داخل جبران شود.

صمدی افزود: با وجود این تقاضا، معادن زغال‌سنگ برای افزایش تولید با مشکلات جدی مواجه‌اند که ازجمله آنها کمبود نقدینگی است. مصرف‌کنندگان و فولادسازان درحال حاضر مطالبات معادن را با تاخیر حدود پنج تا شش‌ماهه پرداخت می‌کنند، در حالی که عمده هزینه‌های معادن نقدی است.

به گفته صمدی، برخی معادن برای تامین نقدینگی ناچارند چک و برات دریافتی خود را در بازار با کسر حدود ۱۵‌درصد نقد کنند؛ مساله‌ای که مستقیما هزینه تولید و توان افزایش ظرفیت را تحت تاثیر قرار داده است.
وی درباره اصلاح قیمت زغال‌سنگ نیز اظهار کرد: در شرایط فعلی که کل اقتصاد کشور با بحران مواجه است، طرح موضوع اصلاح قیمت در اولویت نیست و باید به شرایط مناسب‌تری موکول شود. اکنون مساله اصلی معادن، تامین نقدینگی است؛ چراکه پرداخت مطالبات که پیشتر با تاخیر حدود ۴۵ روز انجام می‌شد، اکنون به بیش از شش ماه رسیده است.

دبیر انجمن زغال‌سنگ ایران، کمبود مواد ناریه را دومین مانع افزایش تولید دانست و توضیح داد: فعالیت معادن زغال‌سنگ زیرزمینی و تونلی به‌صورت شیفتی انجام می‌شود و اگر مواد ناریه در یک شیفت تامین نشود، امکان ادامه کار در شیفت بعدی نیز از بین می‌رود. بنابراین برخلاف برخی معادن روباز که امکان جابه‌جایی فعالیت یا ذخیره‌سازی مواد دارند، توقف یک شیفت در معدن زغال‌سنگ می‌تواند کل روند تولید را مختل کند.

صمدی همچنین به افزایش شدید هزینه سوخت اشاره کرد و گفت: افزایش قیمت گازوئیل فشار بسیار سنگینی بر معادن کوچک و متوسط وارد کرده است. قیمت گازوئیل از حدود ۳۰۰ تومان به رقم‌های بسیار بالاتری رسیده و این افزایش هزینه برای معادنی که بخش قابل‌توجهی از سوخت خود را برای تامین انرژی تجهیزات زیرزمینی و ژنراتورها مصرف می‌کنند، بسیار سنگین است.

وی تاکید کرد: افزایش ناگهانی هزینه یکی از عوامل تولید، بدون فراهم کردن امکان برنامه‌ریزی برای معدن، به‌شدت بر اقتصاد این واحدها اثر می‌گذارد.

وی ادامه داد: قیمت زغال‌سنگ نیز از اسفند سال گذشته تا ورود به شهریورماه حدود ۱۶درصد افزایش داشته است؛ رقمی که در مقایسه با رشد عمومی هزینه‌ها و تورم، پاسخگوی افزایش هزینه‌های تولید نیست.

۹۵‌درصد سیمان دنیا با زغال‌سنگ تولید می‌شود
درباره جایگزینی سوخت زغال‌سنگ با مشتقات نفت و گاز در صنایع انرژی بر، با هدف کاهش محدودیت انرژی گفته می‌شود که تمام کارخانه‌های سیمانی که در اروپا فعالیت می‌کنند، چه اروپای غربی و چه اروپای شرقی از زغال‌سنگ استفاده می‌کنند اما در کشور ما از این ظرفیت استفاده‌ای نمی‌شود.

صمدی در این خصوص با بیان اینکه به طور تقریبی ۷۵‌میلیون تن ظرفیت تولید سیمان در کشور است، ادامه داد: اکنون هیچ کدام از کارخانه‌های سیمان برای تامین انرژی مورد نیاز خود از زغال‌سنگ استفاده نمی‌کنند. با وجود اینکه در حدود ۶۰ سال گذشته سیمان ایران با زغال‌سنگ تولید می‌شد اما بعد‌ها به سمت استفاده از مشتقات نفت و گاز رفت.

دبیر انجمن زغال‌سنگ ایران با بیان اینکه اکنون به دلیل محدودیت انرژی و به منظور کاهش ناترازی انرژی، دولت به سمت استفاده از زغال‌سنگ رفته است، گفت: اکنون دولت متوجه شده است که به زغال‌سنگ نیاز دارد، بنابراین به منظور کاهش ناترازی انرژی به این سمت حرکت کرده است تا در صنایع انرژی‌بر از زغال‌سنگ استفاده شود.
وی افزود: البته اگر بخواهند به سمت بهره‌مندی از زغال‌سنگ بروند و از ظرفیت آن برای جبران کمبود انرژی استفاده انرژی کنند، باید مشکلات و موانع تولید را حل کنند.

نقش زغال‌سنگ در معادله برق
محمد نصیری، عضو هیات‌رییسه کمیسیون ویژه حمایت از تولید مجلس شورای اسلامی پیشتر با اشاره به ضرورت توسعه نیروگاه‌های زغال‌سنگ‌سوز گفته بود: برای رفع دغدغه سرمایه‌گذاران، حمایت‌های لازم در متن اصلاح قانون تامین مالی پیش‌بینی شده و این طرح پس از تصویب شور اول در صحن مجلس، در حال طی مراحل نهایی برای تصویب شور دوم است.

به گفته نصیری، در این اصلاحات، موضوع نیروگاه‌های زغال‌سنگ‌سوز و همچنین صادرات مورد توجه قرار گرفته است تا پس از تبدیل‌شدن این موارد به قانون، دستگاه‌های اجرایی ملزم به اجرای آنها باشند و سرمایه‌گذار بتواند با اطمینان بیشتری وارد این حوزه شود.

نصیری با اشاره به بحث واردات برق، استفاده از ظرفیت منابع زغال‌سنگ داخلی برای تولید برق را ضروری دانست و گفت: با توجه به میزان منابع زغال‌سنگ کشور، نیروگاه‌هایی با ظرفیت موردنظر می‌توانند برای سال‌های طولانی از این سوخت استفاده کنند.

به گفته او، وابستگی نیروگاه‌ها به گاز، که سال‌ها با قیمت پایین در اختیار آنها قرار گرفته، موجب شده ظرفیت زغال‌سنگ در تولید برق مورد استفاده قرار نگیرد.

عضو هیات‌رییسه کمیسیون ویژه حمایت از تولید با اشاره به تجربه کشورهای دیگر افزود: بیش از ۴۰درصد برق جهان از زغال‌سنگ تولید می‌شود و سهم زغال‌سنگ در تولید برق چین نیز حدود ۶۰‌درصد است.

او بوروکراسی را یکی از موانع توسعه این بخش دانست و گفت: مجلس برای رفع این موانع ورود کرده است تا با برنامه‌ریزی مناسب، زمینه توسعه تولید و در نهایت صادرات انرژی فراهم شود.
منبع: روزنامه جهان صنعت