برخورداری از ذخایر غنی معدنی به‌‌تنهایی نمی‌تواند موتور رشد اقتصاد معدن باشد. آنچه ظرفیت‌‌های زمین‌شناسی را به‌مزیت اقتصادی تبدیل می‌کند سرمایه‌گذاری، فناوری، زیرساخت و حکمرانی پایدار است. متاسفانه صنعت مس ایران باوجود رشد چشمگیر قیمت و تقاضای جهانی طی سال‌های گذشته نتوانسته متناسب با ظرفیت‌های خود از این فرصت بهره ببرد به‌طوری که همزمان با گسترش بازار جهانی سهم ایران از این بازار کاهش یافته است.

بنابراین با اینکه بازار جهانی مس طی دو دهه گذشته با رشد قیمت و تقاضا روبه‌رو بوده اما ایران نتوانسته سهم خود را از این فرصت افزایش دهد. در این بین ضعف سرمایه‌گذاری، ناپایداری در حکمرانی اقتصادی و کمبود زیرساخت‌ها موجب شده رشد قیمت مس به‌جهشی متناسب در توسعه این صنعت تبدیل نشود. این درحالی است که در کشورهای موفق اکتشاف به‌صورت مستمر انجام شده سرمایه‌گذاری در پروژه‌های معدنی تداوم داشته، ثبات قوانین و مقررات مورد توجه قرار گرفته و صادرات نیز برمبنای رقابت‌پذیری توسعه یافته است. درواقع قرارگرفتن این عوامل در کنار یکدیگر زمینه ایجاد رشد در بخش معدن را فراهم کرده؛ موضوعی که نشان می‌دهد هرچند برخورداری از ذخایر معدنی شرط مهمی برای توسعه معدن است اما به‌تنهایی شرط کافی محسوب نمی‌شود.

دراین‌خصوص ابوالفضل صالح‌آبادی، مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران به‌جهان‌صنعت گفت: برای پرداختن به‌صنعت مس ابتدا باید نگاهی کلی به‌معدن و اقتصاد معدن در کشور داشته باشیم چراکه مس به‌عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصاد معدنی ایران، از شرایط کلی حاکم بر این بخش تاثیر می‌پذیرد.

صالح‌آبادی تصریح کرد: مساله اساسی این است که در بخش معدن و به‌ویژه صنعت مس باید از نگاه منبع‌محور و مزیت‌سنجی صرفا برمبنای برخورداری از ذخایر معدنی عبور کنیم و به‌سمت یک رویکرد اقتصاد‌محور حرکت کنیم؛ مسیری که بسیاری از کشورهای موفق معدنی جهان نیز طی کردند.

مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران ادامه داد: واقعیت این است که صرف برخورداری از منابع و ذخایر معدنی نمی‌تواند به‌تنهایی برای اقتصاد کشور تولید ناخالص داخلی و رشد اقتصادی ایجاد کند. در برنامه هفتم نیز برای بخش معدن نرخ رشدی بالاتر از میانگین اقتصاد کشور در نظر گرفته شده اما تحقق چنین‌رشدی بدون تعریف پروژه‌های اقتصادی و حرکت به‌سمت اقتصاد‌محوری امکان‌پذیر نیست.

صالح‌آبادی تصریح داشت: مساله اصلی امروز معدن ایران و به‌ویژه صنعت مس، کمبود ذخایر و منابع معدنی نیست. ایران از منظر زمین‌شناسی کشور فقیری محسوب نمی‌شود و از ظرفیت‌های معدنی قابل‌توجهی برخوردار بوده اما چالش اصلی را باید در حوزه‌های دیگری جست‌وجو کرد؛ از حکمرانی اقتصادی معدن و مدل‌های سرمایه‌گذاری گرفته تا زیرساخت‌های مورد نیاز به‌ویژه در حوزه انرژی، حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی و نحوه اتصال به‌زنجیره ارزش جهانی. این ضعف‌ها در صنعت مس نیز اهمیت ویژه‌ای دارند. تا زمانی که نتوانیم چنین موانعی را برطرف کنیم برخورداری از ذخایر معدنی به‌تنهایی به‌شکل‌گیری یک‌اقتصاد معدنی قدرتمند منجر نخواهد شد.

اضلاع رشد معدن

مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین نیازهای امروز بخش معدن دستیابی به‌یک نظام پایدار حکمرانی اقتصادی است؛ نظامی که بتواند سه‌مولفه سرمایه، فناوری و زیرساخت را در کنار یکدیگر قرار دهد. تحقق رشد معدنی بدون فراهم‌کردن این سه مولفه دشوار خواهد بود. به‌همین دلیل حکمرانی اقتصادی معدن باید به‌گونه‌ای طراحی شود که هم امکان جذب سرمایه را فراهم کند، هم زمینه ورود و توسعه فناوری را به‌وجود آورد و هم زیرساخت‌های مورد نیاز فعالیت‌های معدنی را توسعه دهد.

صالح‌آبادی با اشاره به‌کشورهای موفق تصریح داشت: کشورهایی مانند استرالیا و شیلی صرفا به‌دلیل برخورداری از ذخایر بزرگ معدنی به‌موفقیت نرسیدند. آنچه به‌موفقیت این کشورها کمک کرده ایجاد چند حلقه مکمل در کنار یکدیگر بوده است. در این کشورها اکتشاف به‌صورت مستمر انجام شده، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های معدنی تداوم داشته، ثبات قوانین و مقررات مورد توجه قرار گرفته و صادرات نیز برمبنای رقابت‌پذیری توسعه یافته است. قرار گرفتن این عوامل در کنار یکدیگر زمینه ایجاد رشد در بخش معدن را فراهم کرده است. بنابراین برخورداری از ذخایر معدنی شرط مهمی برای توسعه معدن است اما به‌تنهایی شرط کافی محسوب نمی‌شود.

او جذب سرمایه را یکی از مهم‌ترین موانع توسعه بخش معدن ایران دانست و اظهار داشت: چه سرمایه داخلی و خارجی و چه استفاده از ابزارهای نوین تامین مالی. در ارزیابی‌هایی که درباره کشورهای منطقه از جمله ایران صورت گرفته مسائلی مانند قدیمی بودن بخشی از داده‌های زمین‌شناسی، ضعف شفافیت و نااطمینانی ناشی از مقررات به‌عنوان برخی از موانع جذب سرمایه مطرح شدند. صالح‌آبادی ادامه داد: این وضعیت در نقطه مقابل عواملی قرار دارد که به‌موفقیت کشورهای معدنی مانند استرالیا و شیلی کمک کرده است. اگر قرار است ایران نیز از ظرفیت ذخایر معدنی خود برای ایجاد رشد اقتصادی استفاده کند باید این موانع با سرعت بیشتری برطرف شوند.

شفافیت و ثبات؛ پیش‌شرط شکل‌گیری اقتصاد معدن

مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران گفت: توسعه اقتصاد معدن نیازمند ایجاد شفافیت و پایداری در نظام حکمرانی اقتصادی است. سرمایه‌گذار زمانی وارد پروژه‌های بلندمدت معدنی می‌شود که بتواند نسبت‌به ‌محیط اقتصادی و مقرراتی پیش‌بینی داشته باشد.

او بیان داشت: بنابراین مسیر توسعه معدن و صنعت مس صرفا از افزایش استخراج یا شناسایی ذخایر جدید عبور نمی‌کند. ایران برای تبدیل ظرفیت‌های زمین‌شناسی خود به‌مزیت اقتصادی به‌حکمرانی پایدار، سرمایه‌گذاری مستمر، فناوری، زیرساخت مناسب و اتصال موثر به‌زنجیره ارزش جهانی نیاز دارد. تازمانی‌که این حلقه‌ها در کنار یکدیگر قرار نگیرند منابع غنی معدنی لزوما به‌رشد اقتصادی و افزایش سهم معدن در تولید ناخالص داخلی تبدیل نخواهند شد.

مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران با اشاره به‌جایگاه ایران گفت: قیمت مس از سال‌های۲۰۰۷و۲۰۰۸ تاکنون باوجود نوسانات مقطعی در یک روند کلی افزایشی قرار داشته است. قیمت هر تن کاتد مس که در مقاطعی در محدوده ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ دلار قرار داشت، امروز به‌سطوح بالاتر از ۱۴‌هزار دلار رسیده و پیش‌بینی‌ها نیز از امکان دستیابی به‌ارقام بالاتر در سال‌های آینده حکایت دارد.

او تصریح کرد: اما پرسش اساسی این است که آیا معدن و صنعت مس ایران طی حدود دو دهه گذشته توانسته از این افزایش قیمت به‌درستی استفاده کند؟ آیا رشد قیمت جهانی مس به‌انگیزه و موتور محرکی برای توسعه این صنعت، به‌ویژه تکمیل زنجیره بالادستی و پایین‌دستی، تبدیل شده است؟ پاسخ به‌این پرسش، متاسفانه منفی است.

رشد قیمت بدون جهش در توسعه صنعت مس

مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران تاکید کرد: شرکت‌هایی که از گذشته در صنعت مس ایران فعال بودند فعالیت‌های تولیدی خود را ادامه دادند. با این حال بخش قابل‌توجهی از این فعالیت‌ها تحت تاثیر نوسانات بازار و شرایط اقتصادی کشور عمدتا در همان چارچوب‌های قبلی ادامه پیدا کرده است. به‌بیان دیگر افزایش چشمگیر قیمت جهانی مس نتوانسته متناسب با ظرفیت‌های موجود، به‌جهشی جدی در سرمایه‌گذاری و توسعه زنجیره ارزش مس ایران منجر شود.

او ادامه داد: در همین دوره تقاضای جهانی مس افزایش یافته است. گزارش‌های موسسات و مجموعه‌های بین‌المللی فعال در تحلیل بازار مس نیز به‌رشد تقاضای جهانی و ضرورت افزایش متناسب عرضه اشاره داشتند اما ایران نتوانسته همگام با این تحولات حرکت کند. در شرایطی که بازار جهانی مس توسعه پیدا کرده سهم ایران از این بازار به‌تدریج کاهش یافته است.

صالح‌آبادی گفت: در مقطعی ایران حدود یک‌درصد از تولید مس و حدود یک‌تا۳درصد از حجم بازار را در اختیار داشت اما امروز این سهم به‌کمتر از سه‌دهم‌درصد رسیده است. از سوی دیگر با شدت‌گرفتن سرمایه‌گذاری در صنعت مس در نقاط مختلف جهان به‌خصوص در بخش پایین‌دستی خطر کاهش بیشتر سهم ایران از بازار نیز وجود دارد.

کمبود سرمایه‌گذاری؛ حلقه مفقوده صنعت مس

مشاور کمسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران بیان داشت: ممکن است در ظاهر درآمد سالانه کشور از صنعت مس به‌دلیل افزایش قیمت جهانی این فلز رشد کرده باشد اما این افزایش درآمد به‌تنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی عملکرد صنعت نیست.

او گفت: اگر عملکرد ایران را براساس میزان تولید، ظرفیت ایجادشده و سهم کشور از بازار جهانی ارزیابی کنیم تصویر متفاوتی مشاهده خواهیم کرد. درواقع همزمان با بزرگ‌تر شدن بازار جهانی مس سهم ایران از این بازار کوچک‌تر شده است. از این منظر می‌توان گفت کشور طی سال‌های گذشته بخشی از یک فرصت بزرگ اقتصادی را از دست داده؛ فرصتی که می‌توانست از محل رشد قیمت و تقاضای جهانی مس به‌توسعه ظرفیت تولید، افزایش صادرات و تکمیل زنجیره ارزش منجر شود.

صالح‌آبادی با اشاره به‌اینکه یکی از دلایل اصلی این وضعیت را باید در کمبود سرمایه‌گذاری متناسب با ظرفیت‌های صنعت مس جست‌وجو کرد، ‌تصریح داشت: رشد قیمت جهانی زمانی می‌تواند به‌توسعه یک صنعت منجر شود که به‌افزایش سرمایه‌گذاری، توسعه اکتشاف، ایجاد ظرفیت‌های جدید تولید و تکمیل زنجیره ارزش منجر شود. درغیراین‌صورت حتی افزایش درآمد ناشی از رشد قیمت نیز الزاما به‌معنای تقویت جایگاه کشور در بازار جهانی نیست.

او تاکید کرد: بنابراین مساله صنعت مس ایران فقط میزان درآمد فعلی نیست بلکه مساله مهم‌تر سهمی است که ایران می‌توانست از بازار رو به‌رشد جهانی مس به‌دست آورد اما به‌دلیل سرمایه‌گذاری ناکافی از آن محروم مانده است.

منبع: روزنامه جهان صنعت