بیرونیت: در این گزارش، با بررسی صفحات اصلی و ستون‌های تحلیلی، به مهمترین سرمقاله و یادداشت‌های روز در مطبوعات کشور می‌پردازیم.
۱. روزنامه دنیای اقتصاد
تیتر: ما استثناییم
نویسنده: پویا جبل‌عاملی
نقل است، داستایوفسکی در مراسم افتتاح مجسمه‌ای که برای یادبود پوشکین، شاعر و نویسنده پرآوازه روس، ساخته شده بود، درحالی‌که انتظار می‌رفت از غرور و بزرگی روسیه و مردمانش سخن به زبان آورد، رو به مخاطبانش نطقی بیان کرد که شاه‌بیت آن، این جمله بود: «ما مردم روس احتیاج داریم که خودمان را فریب ندهیم.» تو گویی این نویسنده بزرگ، حتی برای یک دم، حتی برای بزرگداشت زبان و ادبیاتی که خود در بالندگی آن نقش داشت، حاضر نبود از رویکرد رئالیستی و دیدن واقعیات، دست بردارد. اگر نخواهیم در دامان فریب خودخواسته قرار بگیریم دیدن واقعیات، با مرور داده‌ها و آمار و مقایسه آن با دیگران میسر است. آن زمان است که با واقعیت وضعیت خود بدون هیچ فریبی روبه‌رو خواهیم شد.
ما در قرن بیست‌ویکم در جهانی زیست می‌کنیم که رشد و سعادت اقتصادی دیگر ازآن گروه خاصی از کشورها نیست. این نیست که توسعه و پیشرفت ازآن غربی‌ها باشد و دیگر مردمان از آن بی‌بهره باشند. بگذارید نمونه بیاوریم. از آسیا شروع کنیم. از چین که بگذریم که از ابتدای قرن تا به حال درآمد سرانه واقعی آن قریب ۶برابر شده است و فقر مطلق نزدیک صفر شده، ویتنام را داریم که در همین دوره درآمد سرانه واقعی‌اش ۵برابر شده و نرخ فقر از حدود ۳۲درصد به رقم باورنکردنی ۱.۶درصد رسیده است. بنگلادشی‌ها، درآمد خود را از ابتدای قرن تا امروز سه‌برابر کرده‌اند و نرخ فقر مطلق از ۴۱درصد در سال۲۰۰۰ به ۵.۹درصد در سال۲۰۲۲ رسیده است. همین وضعیت تقریبا در مورد هند صادق است و اندونزی نیز لب به لب با این کشورها، درآمد سرانه خود را ۲.۵برابر و فقر شدید را از ۶۶درصد سال۲۰۰۰ به زیر ۸درصد رسانده است.
در همین دوره بشنوید از کشورهای آفریقایی که تا همین اواخر کسی باور نداشت از میان آنان، سری در سرها بالا بیاید. روآندا کشوری برآمده از نسل‌کشی و خون، جایی که در سال۲۰۰۰، قریب به ۶۰درصد از مردم در فقر شدید بودند در سال۲۰۲۴، این رقم به ۲۷درصد رسیده است و طی این دوره، درآمد سرانه واقعی ۳.۴برابر شده است. اتیوپی، در شرق آفریقا، جایی که اسمش برای بسیاری نماینده فقر و بدبختی و ناداری است بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۶، رشد اقتصادی متوسط ۱۰.۹درصدی را ثبت کرده و از آن سال تاکنون نیز این رقم در حدود ۹درصد بوده است. نتیجه این رشد نصف شدن فقر شدید ۴۴درصدی در سال۲۰۰۰ بوده است. بگذارید به غرب آفریقا برویم: غنا. در این کشور نیز در طول قرن۲۱، درآمد سرانه دوبرابر شده و نرخ فقر از بالای ۵۰درصد به زیر ۲۰درصد رسیده است. اما لیست ما به همین جا ختم نمی‌شود، اوگاندا، تانزانیا و اغلب کشورهای شمال آفریقا، در سال‌های اخیر از رشد‌های اقتصادی مطلوبی بهره برده‌اند.
همین داستان در آمریکای لاتین کم و بیش تجربه شده است. پرو با رشد اقتصادی محسوس، تنها طی ۱۵سال نرخ فقر خود را یک‌سوم کرده است. بولیوی با سه‌برابر ساختن درآمد سرانه شهروندانش نرخ فقر شدید را از بالای ۲۸درصد تنها به ۳درصد رسانده است. برزیل نیز با دوبرابر ساختن درآمد سرانه واقعی، نرخ فقر را به ۳.۸درصد رسانده است. به همین شکل شیلی، جمهوری دومینیکن و آرژانتین خاویر میلی، توانسته‌اند بهبود اقتصادی را شاهد باشند.
سعادت و رفاه شهروندان از طریق رشد اقتصادی بالا که زاییده اقتصاد بازار محور، تجارت، کاهش بوروکراسی و عجین شدن با اقتصاد جهانی بوده، دیگر یک پرستیژ برای دنیای از ما بهتران و نژاد سفید نیست. این راهی است که بسیاری از کشورها در حال گام گذاردن در آن هستند و به همین علت است که نرخ فقر شدید از ۳۶درصد سال۲۰۰۰ به ۱۰درصد کنونی نزول یافته است؛ امری چشم‌گیر در سعادت نوع بشر.
اما در این قصه متاسفانه ما استثناییم. درحالی‌که همه جای جهان شاهد کاهش فقر است، آمار ما حکایت از آن دارد که فقر شدید که کمتر از ۲دهک جمعیت ایران در ابتدای قرن بوده اکنون به دهک چهارم جمعیت رسیده است. درآمد سرانه واقعی ایرانیان نیز از سال۲۰۱۰ تاکنون و بدون در نظر گرفتن اثر جنگ اخیر هیچ تغییر محسوسی نداشته و تنها در دهه ابتدایی قرن، ۱.۵برابر شده است.
هرچند برآمدن ترامپیسم باعث شد تا جهان قدری به سوی سیاست‌های حمایت‌گرانه و نگاه امنیتی چرخش کند، اما به‌خصوص در کشورهای ضعیف‌تر، ندای پیوند با اقتصاد جهانی طنین‌انداز است و کشورها همچنان از منافع آن برای بالا بردن رفاه شهروندانشان استفاده می‌کنند. در این روند اما ما، برخلاف جریان شنا کرده‌ایم. اگر جهان ثروتمندتر و مرفه‌تر می‌شود، اگر حتی آفریقایی‌ها وضعیت امروزشان بهتر از دیروز است، ایرانیان هر روز با فقری بیشتر از دیروز روبه‌رو هستند و فردا مجبورند کمتر از امروز مصرف کنند. بگذریم از اینکه ترس از دست دادن زیرساخت‌ها و جنگ و نااطمینانی نیز بار سنگینی بر روان آنان گذارده است. آیا ما بالاخره از این استثنا بودن خارج خواهیم شد؟ آیا درآمد سرانه ما روزی جهش خواهد کرد؟ آیا نرخ فقر معکوس خواهد شد؟ این روند استثنا بودن در نهایت چه زمانی متوقف می‌شود؟ اگر مردم ما بخواهند استثنا نباشند باید چه بر سر خود بیاورند تا تصمیم‌گیرندگان هم حاضر باشند راه دیگری را برای ایرانیان انتخاب کنند؟
۲. روزنامه تعادل
تیتر: زمستان، ناترازی گاز و آزمون مدیریت انرژی
نویسنده: حمیدرضا صالحی
در آستانه فصل سرما، زنگ خطر ناترازی گاز در کشور به صدا درآمده و به یکی از دغدغه‌های اصلی کارشناسان و مسوولان تبدیل شده است. کمبودهای انباشته از سالیان گذشته در کنار آسیب‌ها و خرابی‌های ناشی از درگیری‌های اخیر، ناترازی انرژی را وارد فاز تازه‌ای کرده است. برای این منظور لازم است ضمن کالبدشکافی مصرف‌کنندگان عمده گاز و موانع سرمایه‌گذاری در میادین، راهکارهای برون‌رفت از بحران زمستان (از جمله سوخت‌های جایگزین، واردات گاز از همسایگان، تامین سوخت مایع و بهره‌گیری از تجربیات موفق اروپا در زمینه بهینه‌سازی مصرف) مورد بررسی قرار گیرد. این روزها مسوولان، تصمیم‌گیران حوزه انرژی و کارشناسان اقتصادی بارها و بارها در خصوص بحران ناترازی گاز در زمستان پیش‌رو سخن می‌گویند. واقعیت آن است که ما علاوه بر کمبودهای ساختاری و انباشته شده از گذشته، با آسیب‌ها و خرابی‌های ناشی از جنگ‌های ۱۴ روزه و ۴۰ روزه اخیر نیز مواجه شده‌ایم؛ حوادثی که ناخواسته کمبود مضاعفی را در چرخه تولید و توزیع انرژی کشور شکل داده است. در این میان، پرسش کلیدی و بنیادین این است که این ناترازی گاز دقیقا چگونه در فصل زمستان ظهور و بروز می‌یابد و برای مقابله موثر با پیامدهای ویرانگر آن چه باید کرد؟برای درک ابعاد این بحران، نخست باید به سبد مصرف انرژی در ایران نگاهی بیندازیم. در کشور ما چندین مصرف‌کننده عمده وجود دارند که حجم عظیمی از گاز تولیدی را می‌بلعند. در صدر این فهرست، بخش خانگی قرار دارد که بیشترین سهم مصرف را به خود اختصاص می‌دهد. پس از آن، صنایع کلیدی از جمله مجتمع‌های پتروشیمی، واحدهای فولادی و همچنین نیروگاه‌های حرارتی تولید برق قرار دارند که برای چرخش چرخ‌های خود به شدت به گاز طبیعی وابسته‌اند. متاسفانه در سال‌های اخیر، به دلیل محدودیت‌های مالی، تحریم‌ها و عدم سرمایه‌گذاری کافی در توسعه میادین گازی، پروژه‌های فشارافزایی و ارتقای بهره‌وری کنترل میادین با تاخیر و کندی مواجه شده است. همین امر سبب شده تا ناترازی میان تولید و تقاضا تشدید شود و در فصل سرما، کشور را با بحران جدی روبه‌رو سازد.
اولویت‌بندی مصرف و چالش تامین سوخت جایگزین: در شرایط کنونی، ما ناگزیریم بسیار حساب‌شده‌تر و دقیق‌تر عمل کنیم. بدون شک، مهمترین اولویت تامین نیازهای حیاتی خود مردم است؛ اما پس از آن، پایداری شبکه برق کشور به فعالیت نیروگاه‌ها بستگی دارد و پس از نیروگاه‌ها نیز صنایع بزرگ کشور قرار دارند که توقف فعالیت آنها می‌تواند اقتصاد ملی را فلج کند. بنابراین سیاست‌های کلان باید به سمتی برود که بهینه‌سازی مصرف و بهره‌وری بهتر در دستور کار قرار گیرد. از سوی دیگر، باید به فکر منابع انرژی جایگزین باشیم. هر چند توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر مانند نیروگاه‌های خورشیدی در دستور کار قرار گرفته و مدار آمده‌اند، اما حجم آنها در کوتاه‌مدت کفاف نیاز سنگین شبکه را نمی‌دهد. به همین دلیل، تامین سوخت دوم برای نیروگاه‌ها و صنایع از اهمیت حیاتی برخوردار است. در این راستا، واردات فرآورده‌هایی نظیر گازوییل و همچنین واردات گاز از کشورهای همسایه، به‌ویژه از ترکمنستان می‌تواند به عنوان ابزارهای کمکی، پایداری شبکه را در زمستان امسال تضمین کند.
درس‌آموزه‌های بحران انرژی در اروپا: بررسی تجربیات جهانی نشان می‌دهد که بحران‌های انرژی را می‌توان با مدیریت صحیح پشت سر گذاشت. برای نمونه، اروپایی‌ها در سالی که جنگ اوکراین آغاز شد و با قطع ناگهانی گاز روسیه مواجه شدند، با شرایط فوق‌العاده سختی روبه‌رو شدند. با این حال، آنها با اتخاذ سیاست‌های بسیار کارآمد در حوزه بهینه‌سازی مصرف، توسعه فرهنگ صرفه‌جویی و بهره‌گیری از سوخت‌های جایگزین، توانستند آن زمستان سخت و بحرانی را با موفقیت پشت سر بگذارند. ما نیز باید از این تجربه ارزشمند جهانی استفاده و فرهنگ و سازوکارهای بهینه‌سازی مصرف را به صورت جدی در بخش خانگی و صنعتی پیاده‌سازی کنیم.
نقش نزولات آسمانی در کاهش نیاز به گاز: نکته مهم دیگری که نباید از نظر دور داشت، وضعیت منابع آبی کشور است. بارش‌های اخیر نزولات آسمانی اگرچه ممکن است تا حدی بهبودی نسبی در وضعیت سدها ایجاد کند، اما تا پیش از این، یکی از نگرانی‌های جدی، استفاده از ظرفیت ذخایر آب پشت سدها برای تولید برق در روزهای اوج مصرف بود. ناچار بودن شبکه به استفاده از این ذخایر، نگرانی‌های عمیقی را ایجاد کرده بود که مبادا کاهش بیش از حد ذخایر آب، در تابستان آینده چالش‌ها و بحران‌های مضاعفی را در بخش‌های شرب و کشاورزی کشور رقم بزند. این امر نشان می‌دهد که مدیریت انرژی در ایران یک پازل چندبعدی است و هرگونه تصمیم‌گیری در حوزه گاز، به‌طور مستقیم بر منابع آب و برق نیز تاثیر می‌گذارد. در نهایت، عبور از زمستان پیش‌رو نیازمند عزم ملی، شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها، اولویت‌بندی دقیق مصارف و اجرای فوری سیاست‌های بهینه‌سازی و دیپلماسی فعال انرژی است تا کشور بتواند بدون آسیب‌های جبران‌ناپذیر به صنعت و معیشت مردم، از این آزمون دشوار عبور کند.
۳. روزنامه کیهان
تیتر: این بازی را باید به هم زد
نویسنده: جعفر بلوری
اگر بخواهیم شرایط این روزهای حاکم بر «جنگ ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی» را در یکی دو جمله خلاصه کنیم، با دو مسئله برجسته و در عین حال موازی روبه‌رو خواهیم شد. یک: تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی دشمن که بخشی از آن -سوای از موفقیت‌آمیز بودن یا نبودن آن- به شکل محاصره ایران اعلام شده است که طرح «دروازه آهنین»، جدیدترین فاز آن است و دو: تلاش دشمن برای حفظ فضای «تجاوز نظامی» در ذهن‌ها، طوری که ما ایرانی‌ها حس کنیم، هر لحظه ممکن است دشمن تجاوزات خود را از سر بگیرد. حفظ این شرایط -که برخی به آن «نه جنگ و نه صلح» نیز می‌گویند- به نفع ما نیست و در مواجهه با آن باید کاملاً هوشیار بود و باید به هر شکل ممکن آن را به هم زد، چرا که ادامه همزمان وضعیت «تداوم فشار اقتصادی و تمرکز مسئولان فقط به سمت خطر حمله نظامی» در بلندمدت می‌تواند دشمن را به اهدافش نزدیک کند. اگر «همه تمرکز» مسئولین دولتی روی «وقوع مجدد جنگ» بماند، آیا تمرکزی برای مقابله با جنگ اقتصادی می‌ماند؟! پاسخ روشن است. از تهدید‌های عریان، صریح و پی‌درپی دشمن نیز می‌توان نتیجه گرفت که بازی دشمن در حال حاضر، سرگرم نگه داشتن همه مسئولین کشورمان به خطر حمله نظامی است، تا فشارهای اقتصادی آرام آرام کار خود را بکند و در نهایت، کشورمان وادار به مذاکره از موضع ضعف و دادن امتیازاتی به دشمن شود که، در طول جنگ نظامی نتوانست به آن دست یابد. فلذاست که می‌گوییم، باید این بازی را به‌هم زد. یادآوری این نکته ضروری است که، خطر حمله نظامی منتفی نیست اما این احتمال را هم باید جدی گرفت که دشمن به مؤثر بودن حملات اقتصادی بیش و پیش از مؤثر بودن حملات نظامی امید بسته است چرا که طعم پاسخ قاطع ایران به تجاوزات نظامی‌اش را با پوست و گوشت خود چشیده است. ضمن این که، احتمال حمله نظامی زمانی افزایش می‌یابد که دشمن حریفش را در موضع ضعف ببیند! ذره‌ای نباید تردید داشت که در چنین شرایطی دشمن با گرفتن امتیاز نه تنها متوقف نخواهد شد بلکه آن را «پیام ضعف» تفسیر خواهد کرد و در چنین فضایی، چه در حال مذاکره باشیم چه نباشیم، حملات نظامی را از سر خواهد گرفت. چه بسا دشمن منتظر تأثیر فشارهای اقتصادی است تا حملات نظامی را
از سر بگیرد. حالا به این پیام رهبر انقلاب که فقط چند روز از صدور آن گذشته است توجه کنید:
«اگر هنوز کسانی هستند که اندک امیدی به تغییر رفتار یا جابه‌جایی‌های حزبی و جناحی در نظام سلطه دارند و یا تصوّر می‌کنند با امتیاز دادن به آمریکا می‌توانند او را از دشمنی با ملّت ایران منصرف کنند، سخت در اشتباه‌اند.
این تصوّر باطل، ناسپاسی نسبت به فتوحات عظیمی است که ملّت مسلمان ایران در سایۀ توکّل و استقامت و مجاهدت به دست آورده است. آرزوی شیطان بزرگ، تسلیم بی‌قید و شرط
ملّت ایران است و کمترین گرایش تسلیم‌آمیز به دشمن سلطه‌گر، سرمایۀ عظیمی را که به برکت خون شهدا و با فداکاری آحاد ملّت به دست آمده بر باد خواهد داد و دشمن مستکبر را برای زیاده‌خواهی بیشتر و جنگ‌ها و جسارت‌های بعدی جری‌تر خواهد کرد.» (سیزدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵)
ممکن است پرسیده شود، در این شرایط چه باید کرد؟ یا چگونه می‌توان این بازی را به‌هم زد؟ پاسخ این سؤال را شانزدهم شهریورماه ۱۴۰۵ رهبر شهید به‌خوبی داد: «در دنیا، در عالم سیاست، در عالم دیپلماسی، حوادثی اتّفاق می‌افتد؛ منتظر آنها نمانیم، کار خودمان را انجام بدهیم. آن کسانی که وظیفه‌شان آن کارها است، آنها را انجام می‌دهند. ما کار موظّف خودمان را انجام بدهیم. روحیه کار و تلاش را غلبه بدهیم بر حالت «نه جنگ، نه صلح» که دشمن می‌خواهد بر ما تحمیل کند. یعنی یکی از ضررها و خطرهای کشور همین حالت
«نه جنگ، نه صلح» است که خب خوب نیست، فضای خوبی نیست. روحیه کار را، روحیه تلاش را، همّت و انگیزه را، با گفتن، با عمل کردن، با نشان دادن نتایج، بر این حالت غلبه بدهیم».
اینجا رهبر شهید در واقع آن فضایی را که در سطور ابتدایی این یادداشت به آن اشاره کردیم، به‌هم می‌زند. این اظهارات یعنی، دولت و سایر مسئولین باید در چنین شرایطی، تمام تمرکزشان را روی انجام وظایف و تلاش و کار مضاعف برای بهبود شرایط قرار دهند. امروز اولین وظیفه دولت سر و سامان دادن به شرایط اقتصادی است و وظایف نیروهای مسلح نیز در آماده‌باش کامل بودن است. و قطعاً وظیفه دولت این نیست که ساعاتی پس از اظهارات دشمن مبنی بر اینکه «ایرانی‌ها به شدت به مذاکره نیازدارند... آنها برای مذاکره التماس می‌کنند»، از لزوم مذاکره تحت هر شرایطی بگوید! مذاکره، حتماً یک ابزار مفید است منتهی اینجا مشکل اصلی ما «مذاکره» نیست، «طرف مذاکره» با ما است! رفتن همه تمرکز دولت روی حل مشکلات از طریق «فقط مذاکره»، آن هم با دشمنی که هر دو حمله‌اش وسط مذاکره انجام شده، منطقی نیست.
پاسخ دادن به تجاوزات شبانه‌ای که دشمن آنها را «محدود» می‌نامد! متوقف کردن اظهاراتی که باعث شد دیروز قیمت بنزین در آمریکا از گالنی ۶ دلار به ۳ دلار سقوط کند، معتبر کردن تهدیداتی که برای مقابله با محاصره دشمن انجام شده، قطع امید کردن از اینکه «دشمن شرایط اقتصادی ما را بهبود ببخشد»، اداره امور کشور متناسب با شرایط و ... می‌تواند این «تله راهبردی» و «مدیریت توجه» دشمن را خنثی کند. ما تا اینجای کار به لطف خدای بزرگ، این مردم بی‌نظیر، آن نیروهای مسلح جان‌برکف، دشمن را، هم در میدان جنگ، هم در میدان افکار عمومی، هم در میدان سیاست به سختی شکست داده‌ایم. امروز رژیم صهیونیستی -به اعتراف ترامپ- در خاک آمریکا هم منفور است. همین‌طور نتانیاهو در اسرائیل! وال‌استریت ژورنال، فارن افرز، گاردین، سی‌ان‌ان، رویترز، بی‌بی‌سی، نیوزویک، نیویورک‌تایمز، سی‌بی‌اس، آکسیوس، فاکس‌نیوز و...ده‌ها رسانه دیگری غربی روزی نیست که از ضربات تاریخی ایران به آمریکا و رژیم صهیونیستی گزارش یا تحلیلی نروند و از آن طرف، فرید زکریا، فرانسیس فوکویاما، جان مرشایمر، اسکات ریتر، پل راجرز، رابرت پیپ و... از جمله ده‌ها کارشناس برجسته و شناخته شده دنیا هستند که یا صراحتاً اعلام کرده‌اند «ایران آمریکا و رژیم صهیونیستی را شکست داد» یا خسارت‌های وارد شده به آمریکا و رژیم صهیونیستی را
«قابل توجه» و «سنگین» اعلام کرده‌اند یا نوشتند «ایران آمریکا را به تسلیم کامل واداشت». اینجا فقط به‌عنوان یک نمونه به اظهارات فرانسیس فوکویاما فیلسوف سیاسی اشاره کرده و میگذریم. او در مقاله خود برای «پرسوئیشن» توافق آتش‌بس ترامپ را «تسلیم کامل آمریکا» توصیف کرد و گفت ترامپ به دلیل افزایش قیمت نفت و فشار تورمی ناشی از تنگه هرمز «چاره‌ای جز عقب‌نشینی و پذیرش بازگشت به وضعیت قبل از ۲۸ فوریه نداشت... دیدیم که هیچ تغییر رژیمی رخ نداد، هیچ تسلیم بی‌قید و شرطی رخ نداد، هیچ تعهدی برای تحویل ذخایر اورانیوم غنی‌شده یا توقف غنی‌سازی انجام نشد و....»
غرض از بیان این بدیهیات آن بود که یادآوری کنیم، با کمک خدای مهربان تا اینجای کار ما جنگ را بُرده‌ایم و به قول ستون‌نویس فارن‌افرز که تیتر زد
Iran Won the War but May Lose the Peace.....مبادا صلح را ببازیم!
۴. روزنامه اطلاعات
تیتر: قرار بر حمایت از معیشت مردم بود
نویسنده: محمدعلی سنجیده
پارسال همزمان با اجرای اصلاح سیاست‌های ارزی مقرر شد دولت از محل توزیع مابه‌التفاوت نرخ قبلی ارز ترجیحی با نرخ فعلی ارز توافقی به صورت یارانه غیرنقدی (کالابرگ الکترونیک) از قدرت خرید مردم برای تأمین کالاهای اساسی حمایت کند.
بدنه کارشناسی کشور پس از هشدارهای مکرر در مورد پیامدهای این اصلاحات تورم زا، به این شرط با افزایش ۱۲۰ درصدی نرخ ارز موافقت کرد که دولت با اعطای سهمیه کالابرگ ماهانه اقلام اساسی، فشار گرانی‌ها را در سفره معیشتی مردم کاهش دهد. اما حالا که روند مداوم رشد نرخ تورم، قدرت خرید یارانه یک‌میلیون تومانی خانوار را از بین برده است، دولت از وعده ملی خود عقب‌نشینی کرده و به بهانه کمبود منابع بودجه تصمیم دارد خانوارهای با درآمد بیش از ۲۷میلیون‌تومان در ماه (به همراه ملاک‌های دیگر درآمدی) را از دریافت کالابرگ الکترونیکی یک میلیون تومانی فعلی و همچنین افزایش ۵۰۰ هزار تومانی در دست اقدام آن، محروم کند.
تامین معیشت مردم مهمترین وظیفه اقتصادی و اجتماعی هردولت است که در دکترین نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران به شکل عدالت اجتماعی و حمایت از محرومان مورد تأکید ویژه قرار گرفته است. بنابراین تحت هیچ شرایطی نمی‌توان این وظیفه ذاتی دولت را نادیده گرفت و یا برای رسیدن به سایر اهداف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، از موضوع مبارزه با فقر غافل شد.
درست است که کشورمان در شرایط جنگی و تشدید تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد و بسیاری ازمنابع درآمدی خود را از دست داده است، اما سایر منابع درآمدی دولت به حدی هست که مهمترین وظیفه خود را به درستی ایفا کند.
شعار هدفمندسازی یارانه‌ها و کمک به کارایی بودجه دولت، نباید به آسان‌ترین مسیر یعنی حذف دهک‌های درآمدی مختلف از دریافت کالابرگ محدود شود. زیرا چنین تعبیرغلطی از هدفمندی یارانه‌ها، قطعاً هزینه‌های دولت را از مسیرهای دیگری در حوزه امنیتی بالا خواهد برد. مردم باید اطمینان داشته باشند که حتی در سخت ترین شرایط جنگی، دولت از حفظ معیشت آنها غافل نشده است، درست همانگونه که در دوران ۸ساله دفاع مقدس همه نیازهای اساسی با سهمیه کالابرگی میان مردم توزیع می‌شد و دغدغه ای برای تأمین کالاهای اساسی وجود نداشت.
وقتی به استناد گزارش‌های رسمی حداقل هزینه سبد خانوار یک‌خانوار ۳نفره کارگری به ۹۵ میلیون در ماه رسیده و ۷۰ درصد از جامعه کارگری با وجود اشتغال زیر خط فقر زندگی می‌کنند، کدام شاقول سنجشی ملاک درآمد ماهانه ۲۷ میلیون تومان را برای حذف خانوارها از دریافت یارانه اقلام کالابرگی تعیین کرده است؟ مشاوران دولت در ارائه چنین معیار غلطی برای سنجش وسع خانوار، چه هدفی را دنبال می‌کنند؟
مگر قرار نبود با توجه به پیامدهای فراگیر حذف ارز ترجیحی برای همه طبقات اجتماعی، یارانه کالابرگی به همه مردم تخصیص یابد؟ چه شد که دولت کمتر از یک‌سال پس از اجرای این طرح به فکر تقسیم‌بندی جدید دهک‌های درآمدی افتاد و چرا طبقات دهگانه درآمدی را به دو گروه بالای ۲۷ میلیون تومان درآمد و زیر این سقف تقسیم کردیم؟ الگوی شفاف درآمدی و علمی این شیوه مرزبندی اقتصادی در ایران چیست و آیا به پیامدهای اجتماعی، سیاسی و امنیتی آن فکر شده است؟ به نظر می‌رسد مجلس، دیوان محاسبات و سایر نهادهای ناظر بر عملکرد بودجه‌ای دولت باید بطور جدی اهداف و پیامدهای حذف خانوارها را از دریافت کالابرگ مورد بررسی قرار دهند.
۵. روزنامه اعتماد
تیتر: تله جدید ترامپ برای ایران
نویسنده: هادی محمدی
در روزهای اخیر پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره امریکا که به شکست سنگین جمهوری‌خواهان و افراد نزدیک به ترامپ، رییس‌جمهور امریکا منجر شد، در رسانه‌های ایرانی و غربی این جمله زیاد دیده می‌شود که ایران باعث شکست جمهوری‌خواهان شده و ترامپ هم در برخی سخنرانی‌های خود بر این نکته تاکید داشت که ایران این وضعیت را رقم زده است. به نظر می‌رسد تاکید بیش از حد بر این موضوع بیشتر از اینکه یک اقرار به شکست امریکا در برابر ایران باشد یا ناشی از رقابت‌های سیاسی داخلی در امریکا، یک تله جدید برای ورود به یک جنگ جدید علیه ایران به بهانه بستن تنگه هرمز و شکست فاحش یک جناح سیاسی در ایالات متحده است. به هر صورت این وضعیت می‌تواند تا دو سال آینده و انتخابات ریاست‌جمهوری امریکا نیز ادامه داشته و شکست دیگری برای جمهوری‌خواهان رقم زند و بر این اساس آنها باید به سمت حل مشکل بروند. در این میان برخی از آنها از جمله جناح جنگ‌طلب کاخ سفید اسم این مشکل را ایران گذاشته‌اند و اینکه حل آن هم یا از طریق جنگ سنگین خواهد بود یا توافقی که امتیازات خوبی به امریکا داده شود. البته واضح است که ایران هم در مقابل، هم در برابر جنگ سنگین همچون دو جنگ گذشته دفاع جانانه خواهد کرد و راضی به دادن امتیاز بیش از حد به واشنگتن نخواهد شد. در این وضعیت شاید رفتار بهتر این باشد که به واقعیت بپردازیم . واقعیت این است که تنگه هرمز صدها سال بدون مشکل خاصی باز بوده و کشتیرانی با امنیت کامل جریان داشته و این خوی جنایتکار و زیاده‌خواه ترامپ و امریکا و حمایت جمهوری‌خواهان بوده که بر مبنای یک محاسبه غلط از حکومت و مردم ایران و با فشار نتانیاهو چنین وضعیت بغرنجی را که برای همه باخت-باخت به شمار می‌رود، ایجاد کرده است. بنابراین در حقیقت مقصر وضعیت کنونی اقتصاد جهانی و گرانی کم سابقه سوخت و مواد غذایی ناشی از محصولات نفتی در دنیا، ترامپ و دارودسته بی‌منطق و جنایتکار او هستند نه ایران که در برابر حمله تجاوزکارانه دفاع کرده و براساس ماده ۵۱ منشور دفاع مشروع داشته است، کاری که هر ملت و دولت با عزتی در تاریخ انجام داده‌اند.
قبول چنین تحلیلی به طرف مقابل می‌فهماند که برای جلوگیری از شکست‌های بیشتر در آینده و از دست دادن پست ریاست‌جمهوری در کاخ سفید که آن‌هم بسیار محتمل به نظر می‌رسد، باید نگاه خود به ایران را تغییر دهند و از دریچه واقعیت‌های زمینی ببینند. واقعیت اثبات شده این است که ایران نه با حمله نظامی هر چند سخت باشد از پای در می‌آید و تسلیم می‌شود و نه زیر بار تسلیم نامه‌های تحمیلی می‌رود که بخواهند آنچه در جنگ نگرفتند را بگیرند. زبان تهدید هم بر محاسبات تهران اثرگذار نبوده و نخواهد بود لذا باید تنها راه باقیمانده و کم‌هزینه را امتحان کنند و آن‌هم مذاکره در چارچوب منطق و براساس احترام به ایران بزرگ است. با انداختن تقصیرات شکست مفتضحانه در انتخابات بر گردن ایران و تنگه هرمز با این هدف که فشار بیشتری بر ایران تحمیل کنند، مشکل جمهوری‌خواهان و ترامپ حل نخواهد شد و بلکه حتما این گره کورتر هم خواهد شد.
۶. روزنامه شرق
تیتر: مسلمانان در انتخابات آمریکا
نویسنده: کوروش احمدی
موفقیت‌هایی که مسلمانان و عرب‌های آمریکایی‌ها در انتخابات اخیر به دست آوردند، نقطه عطفی در رابطه این جامعه با سیاست داخلی آمریکا و نهادهای نمایندگی در آن کشور به شمار رفته است. اگرچه قبلا نیز بخش‌هایی از این جامعه درگیر فعالیت‌های سیاسی بوده‌اند، اما این بار مشارکت گسترده‌ترشان تفاوت محسوسی با عملکرد گذشته آنها داشته است. حاصل این مشارکت راه‌یافتن یک مصری-آمریکایی به سنا و شش مسلمان دیگر به مجلس نمایندگان است. به گزارش شورای روابط آمریکایی-اسلامی (CAIR)، ۱۶۸ کاندیدای مسلمان که در انتخابات مقدماتی موفق بودند، در سطوح مختلف فدرال، ایالتی و محلی در انتخابات امسال شرکت کردند. بر پایه همین گزارش، ۱۱۲ نفر از آنها یا پیروز شدند یا از رقبایشان جلوتر هستند. این در حالی بود که آنها در مبارزات انتخاباتی از جانب جریان‌های افراطی راست هدف حمله قرار داشتند؛ تا آنجا که حتی ترامپ عبدل السید را که کاندیدای موفق سنا از میشیگان است، «جهادیست» و طرفدار گروه‌های تروریستی نامید.
در شرایطی که دیگر اقلیت‌ها در آمریکا موفقیت‌های درخشانی در اعمال نفوذ بر سیاست و حکومت در آمریکا داشته‌اند، کم‌توفیقی مسلمانان آمریکایی در استفاده از ظرفیت‌های جامعه خودشان همواره مورد بحث بوده است. در مقام مقایسه، در حالی که جمعیت یهودیان آمریکا (حدود ۶.۳ میلیون) و جمعیت مسلمانان آمریکا (۵.۷ میلیون) تقریبا برابر است، تعداد اعضای یهودی کنگره ۳۵ نفر است (۱۰ سناتور و ۲۵ عضو مجلس نمایندگان)، در حالی که تعداد مسلمانان در کنگره قبلی پنج نفر و همه عضور مجلس نمایندگان بودند. در مورد دلایل، صحبت از این است که مسلمانان آمریکا به لحاظ نسلی، ملیت قبلی، مذهب، موقعیت اقتصادی-اجتماعی، شرایط مهاجرت و محل زیست جغرافیایی با هم متفاوت هستند و این تفاوت‌ها تأثیر زیادی بر نحوه مشارکت سیاسی آنها دارد. اما اغلب دیگر جوامع مهاجر در آمریکا، ازجمله یهودیان نیز کم‌و‌بیش با مشکلات مشابهی مواجه هستند. برخی از مسلمانان از نسل قبل با اشاره به تفکیک دارالسلام و دارالکفر در اسلام معتقد بودند که مشارکت در نظام‌های سیاسی غیراسلامی حرام یا مکروه است و ادغام و مشارکت سیاسی در جوامع غربی را برای مسلمانان خطرناک می‌دانستند. دلیل دیگر بی‌اعتقادی و ناباوری مسلمانان در آمریکا نسبت به مفید و اثربخش‌بودن فعالیت‌های سیاسی از کانال‌های معمول و مرسوم در دموکراسی‌های غربی است. شرایط خاص در کشورهای عربی و اسلامی که بذر بی‌اطلاعی و بی‌اعتمادی نسبت به نهادی‌های مدنی را رشد می‌دهد، ظاهرا در محیط جدید نیز غالبا تسلط خود را بر ذهن مهاجرین حفظ می‌کند. به عبارت دیگر، اعراب و مسلمانانی که به کشورهای غربی مهاجرت کرده‌اند، همچنان حتی بعد از دو، سه نسل حامل ویروس بی‌تفاوتی و لاقیدی نسبت به فعالیت‌های مدنی و سیاسی در محیط جدید هستند. دلیل دیگر، تصورات و برداشتی عامیانه از سیاست و حکومت در دموکراسی‌ها و قدرت یهود در آمریکاست؛ تصوراتی که حاصل بی‌توجهی به شرایط عینی و واقعی جامعه میزبان بوده و نتیجه‌ای جز غلبه انواع تئوری‌های توطئه، تقدیرگرایی، یأس و تسلیم در برابر آنچه «ناشناخته» و «مرموز» و ناشی از قدرت نامحدود بازیگران ناپیدا پنداشته می‌شود، نداشته است (ر.ک مقاله نویسنده: قدرت یهود در آمریکا: از اسطوره تا واقعیت، راهبرد، شماره ۲۵، پاییز ۱۳۸۱).
در چنین شرایطی، در سال ۱۹۸۲ برای اولین بار یک تشکل با نام «مسلمانان متحد آمریکا» (UMA) ایجاد شد و ازجمله بر آموختن روندهای سیاسی، مطلع‌کردن مسلمانان و تشویق آنها به رأی‌دادن و مشارکت در نظام سیاسی متمرکز شد. شورای امور سیاسی مسلمانان (MPAC) نیز در ۱۹۸۸ به وجود آمد و مبارزه با تبعیض و لابی‌گری در کنگره و دولت را هدف قرار داد. حادثه حمله به برج‌های دوقلو در نیویورک در ۲۰۰۱ از آن جهت که به موج اسلام‌هراسی دامن زد، تحول مهمی بود که موجب فعالیت بیشتر مسلمانان با هدف مقابله با کلیشه‌ها و نفرت دینی و اعتلای مشارکت شد. برخی نیز با تبلیغ ضرورت الگوگرفتن از حضرت رسول(ص) در مدینه که در آن هیچ مسلمانی حضور نداشت و... و با این هدف که کنگره و دولت را در مورد واقعیت اسلام مطلع کنند، شروع کردند.
دیده‌شدن مسلمان-عرب‌های آمریکایی در روندهای انتخاباتی عمدتا یک پدیده جدید است. مطابق نظرسنجی ISPU نرخ ثبت‌نام آنها برای رأی‌دادن از ۶۰ درصدد در ۲۰۱۶ به ۸۵ درصد در ۲۰۲۴ افزایش یافته است. اما در انتخابات ۲۰۲۴ تنها ۵۴ درصد از مسلمانان واجد شرایط رأی دادند (این رقم برای یهودیان ۸۲ درصد بود). با این حال رشد مشارکت مسلمانان که بیشتر ریشه در تغییر نسل و غالب‌شدن صدای نسل جدید و عبور از جزمیات نسل‌های قبل دارد، راهگشای تحول جدیدی است. این روند با انتخاب‌شدن یک عرب در مجلس نمایندگان در ۲۰۰۶ شروع شد.
سه تحول مهم نیز در موفقیت‌های مسلمانان آمریکا در انتخابات اخیر نقش داشت که هر سه نافی توطئه‌اندیشی در سیاست آمریکاست: یکی افزایش قابل ملاحظه نقش کمک‌های مالی کوچک است. السید که مخالف دریافت کمک‌های بزرگ از شرکت‌ها بود، در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶، ۱۱.۲ میلیون دلار از حدود ۵۵ هزار نفر که زیر ۲۰۰ دلار کمک کردند، دریافت کرد. این روش کمک مالی را به‌ویژه برنی سندرز در آمریکا رونق داد. شکست کاندیدای جمهوری‌خواه در ایالت تگزاس که به رغم کمک ۲۱۲ میلیون دلاری ایلان ماسک اتفاق افتاد، اهمیت کمک‌های کوچک را بیشتر برجسته کرد. تحول دیگر خشمی بود که در بخش‌هایی از جامعه آمریکا در پی جنایات اسرائیل در غزه و نارضایتی عمیق از حمایت ترامپ از نتانیاهو شکل گرفت و در نظرسنجی‌ها در حد بالای
۶۰ درصد انعکاس یافت. تحول سوم، رشد جناح چپ حزب دموکرات در سال‌های اخیر بود. این تحول مهم واکنشی است به افزایش بی‌عدالتی در جامعه آمریکا که می‌تواند بیش از پیش تقویت شود. در انتخابات اخیر شش نامزد مورد حمایت سازمان سوسیالیست‌های دموکرات در انتخابات مجلس نمایندگان و کاندیداهای شهرداری در لس‌آنجلس، واشینگتن و پراویدنس پیروز شدند. با وجود موفقیت‌های اخیر، بخش مهمی از مسلمانان آمریکا هنوز یا به اهمیت رأی‌دادن و انتخابات واقف نیستند یا اگر هم رأی می‌دهند، به صورت گروهی و متشکل عمل نمی‌کنند و اغلب همدیگر را خنثی می‌کنند. مقایسه این وضعیت با الگوی رأی‌دادن جمعی یهودیان که طی دهه‌های اخیر حدود ۸۰ درصد آنها در بسیاری از ادوار انتخاباتی به دموکرات‌ها رأی داده و کمک‌های انتخاباتی خود را به نحوی بسیار حساب‌شده توزیع کرده‌اند و تمرکز آنها در سیاست خارجی بر مسائل خاورمیانه، بسیار گویاست.
مشکل بزرگ دیگر جامعه مسلمانان و اعراب در آمریکا این است که در قریب به اتفاق موارد، تعامل و همدلی بین آنها و دولت‌ها در کشورهای اسلامی وجود ندارد. علت اصلی این امر نیز آن است که به علت فقدان دموکراسی در اکثر این کشورها، هم مردم این کشورها و هم مهاجران عرب و مسلمان در آمریکا دولت‌های مذکور را الزاما نمایندگان خود نمی‌دانند. در نتیجه، یکی از نیرومندترین اسباب و انگیزه‌ها برای تشکل و فعالیت سیاسی مهاجران عرب و مسلمان در غرب عملا غایب است. در مقایسه، لازم به یادآوری است که لابی یهود در آمریکا وظیفه اصلی خود را حمایت از اسرائیل می‌داند؛ با این فرض که این دولت منتخب مردم و منعکس‌کننده خواست‌های مردم است. در عین حال، اسرائیل نیز در دهه‌های گذشته نقش مهمی در کمک به تشکل و تقویت لابی یهود در آمریکا داشته است. به عبارت دیگر، نوعی همدلی، تفاهم و تعامل بین لابی یهود در آمریکا و اسرائیل وجود دارد که در رابطه بین اعراب و مسلمانان در آمریکا با کشورهای خودشان قابل تصور و تحقق نیست.
۷. روزنامه جهان اقتصاد
تیتر: ضرورت استفاده از ابزارهای فناورانه
نویسنده: حمیدرضا شیرازی‌ها
برخی از مشکلات صنعت نساجی مانند افزایش هزینه‌های تولید، قاچاق، تامین مواد اولیه و محدودیت‌های انرژی باعث شد برخی فعالان اقتصادی انگیزه حضور در فعالیت هایی مانند نمایشگاه را از دست بدهند.
در چنین شرایطی، بسیاری از برندهای قانونی که مالیات و بیمه پرداخت می‌کنند، مجوزهای لازم را دریافت کرده و برای کشور اشتغال ایجاد کرده‌اند، با دشواری‌های متعددی برای فروش محصولاتشان مواجه‌اند و در مقابل، برخی برندهای قاچاق به وفور در بازار موجود هستند و در فروشگاه‌های بزرگ به فروش می‌رسند.
روند فعلی مقابله با قاچاق پاسخگوی ابعاد این پدیده نبوده و شرایط برای فعالان قانونی صنعت پوشاک به‌مراتب سخت‌تر از گذشته شده است.
باید توجه داشت که در چنین وضعیتی، اهمیت خلاقیت، نوآوری و انعطاف‌پذیری در تولید زیاد است.
صنعت پوشاک ایران در دهه‌های گذشته، دشواری‌های بسیاری را تجربه کرده اما کسب‌وکارهایی که در این حوزه نگاه متفاوتی داشته‌اند و بهره‌گیری از فناوری و نوآوری را در دستور کار خود قرار داده و مطابق با تغییرات جهانی پیش‌رفته‌اند، توانسته‌اند مسیر رشد را با سرعت زیادی طی کنند.
هوش مصنوعی در آینده صنعت نساجی و پوشاک به ویژه در بخش‌هایی مانند انبارداری، تولید، بازاریابی، فروش، وب‌سایت و حسابداری بسیار موثر است و به افزایش بهره‌وری و سرعت انجام فعالیت‌ها کمک می‌کند.
امروزه، بخش قابل‌توجهی از بنگاه‌ها در صنعت پوشاک، همچنان با رویکردهای سنتی مشغول فعالیت هستند و فناوری‌های جدید را با تاخیر می‌پذیرند در حالی که با استفاده از ابزارهای فناورانه می‌توان به مدیریت بهتر منابع و گذر از چالش‌های اقتصادی کمک کرد.
۸. روزنامه اقتصاد سرآمد
تیتر: سیاست خارجی ایران در برابر طرد اقتصادی
نویسنده: مرتضی فاخری
در تحلیل راهبردی، عملیات طرد اقتصادی را نباید صرفاً مجموعه‌ای از محدودیت‌های مالی و بازرگانی دید. هدف واشینگتن از این برنامه، تضعیف پیوندهای تجاری و پولی ایران با اقتصاد جهانی است تا هزینه مبادله بالا رود، محاسبه شرکای اقتصادی دگرگون شود و حتی همکاری‌های مجاز نیز متوقف گردد. چنین طراحی‌ای فشار اقتصادی را به ابزاری برای تغییر محاسبات سیاسی دولت‌ها، شرکت‌ها و نهادهای بین‌المللی در مواجهه با جمهوری اسلامی ایران تبدیل می‌کند. با این حال، میزان توفیق این برنامه به رفتار چین، روسیه، کشورهای همسایه و دیگر شرکای تجاری تهران وابسته است؛ زیرا هر یک از این بازیگران، هزینه تقابل با واشینگتن را در ترازوی منافع خود می‌سنجد. بنابراین، عملیات طرد اقتصادی را باید بخشی از رقابت بر سر شکل‌دهی به انتخاب‌های سیاست خارجی کشورهای دیگر در قبال ایران ارزیابی کرد.
در چنین فضایی، محدودیت‌های اقتصادی در صورت تضعیف روابط خارجی و انفعال در برابر تهدیدات موجود می‌توانند تاب‌آوری و پیشرفت کشور را تحت تاثیر منفی قرار دهند. کاهش تمایل شرکای خارجی به همکاری با تهران، حتی بدون قطع رسمی روابط سیاسی، ممکن است موقعیت چانه‌زنی ایران را در مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی تضعیف کند. از این رو، ارزیابی پیامدهای عملیات طرد اقتصادی مستلزم توجه همزمان به آثار اقتصادی، مناسبات سیاسی و جایگاه بین‌المللی ایران در محیط رقابت قدرت‌ها است. نهادهای ذی‌ربط، به ویژه وزارت امور خارجه، باید این سه لایه را در یک چارچوب واحد تحلیل کنند و از نگاه بخشی و محدود به آمار مبادلات فراتر روند.
وزارت امور خارجه در برابر عملیات طرد اقتصادی باید خود را بخشی از توانمندی کشور برای حفظ استقلال تصمیم‌گیری، قدرت چانه‌زنی و تقویت موقعیت بین‌المللی بداند. مسئله اصلی تنها کاهش آثار محدودیت‌های اقتصادی نیست؛ جلوگیری از تبدیل فشار اقتصادی به عاملی برای محدودشدن گزینه‌های راهبردی ایران نیز اهمیت دارد. استقلال سیاست خارجی هنگامی بهتر حفظ می‌شود که روابط خارجی کشور از تنوع، پایداری و عمق کافی برخوردار باشد و تصمیم‌های سیاسی تحت تاثیر فشارهای بیرونی محدود نشوند. در این میان، معاونت دیپلماسی اقتصادی این وزارت می‌تواند به شکل ویژه‌ای به بهبود شرایط کمک کند، به شرط آنکه نقش آن از هماهنگی تشریفاتی فراتر رود و به طراحی عملیاتی پیوندهای تجاری و پولی پایدار با شرکای کلیدی بینجامد.
روابط اقتصادی پایدار با سایر کشورها می‌تواند زمینه شکل‌گیری منافع مشترک و افزایش انگیزه طرف‌های خارجی برای حفظ تعامل با ایران را فراهم کند. هرچه این پیوندها در محاسبات سیاسی شرکای خارجی جایگاه باثبات‌تری داشته باشند، احتمال اینکه کشورمان اثر فشارهای واشینگتن را کاهش دهد، بالاتر خواهد رفت. از این رو، اولویت راهبردی وزارت امور خارجه باید درک ارتباط متقابل میان روابط اقتصادی، استقلال سیاسی و توان کشور برای اثرگذاری بر تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی باشد. در این چارچوب، توافق‌های تجاری ترجیحی، همکاری‌های عبوری، پیوندهای پولی دوجانبه، کمیته‌های مشترک بازرگانی و حضور شرکت‌های خارجی در زنجیره ارزش ایران، تنها ابزار فنی نیستند؛ بلکه سرمایه سیاسی و دیپلماتیک به شمار می‌روند که می‌توانند هزینه همراهی با فشارهای بیرونی را برای شرکا افزایش دهند.
هرگونه فشار اقتصادی نه پدیده‌ای جدا از مناسبات قدرت، بلکه عاملی موثر بر محیط تصمیم‌گیری سیاست خارجی است. انفعال در برابر ابعاد سیاسی این فشارها می‌تواند در ذهن شرکای اقتصادی تهران این تصور را ایجاد کند که همکاری با ایران پرهزینه و فاصله‌گرفتن از آن کم‌هزینه است. چنین وضعیتی از ظرفیت سیاسی ایران برای شکل‌دهی به نظم جدید چندقطبی و پیگیری منافع ملی در بستر آن می‌کاهد. در مقابل، برخورداری از درک راهبردی روشن درباره اهمیت روابط خارجی و فعالیت در جهت حفظ و تقویت مناسبات راهبردی، توان کم‌اثر کردن فشارهای تحمیلی را تقویت می‌کند. بنابراین، دستگاه دیپلماسی باید همزمان دو کار را انجام دهد؛ از یک سو، روایت روشنی از هزینه‌های انفعال و فرصت‌های کنشگری ارائه کند و از سوی دیگر، با ایجاد سازوکارهای پایدار، پیام روشنی به شرکای خارجی بفرستد که تعامل با ایران دارای افق بلندمدت و منفعت متقابل است.
در حوزه عملی، معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه باید مشخص کند که برای مقابله با برنامه دشمن چه اقداماتی را در دستور کار دارد یا اجرایی کرده است. این اقدامات می‌تواند شامل تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری، تقویت همکاری با همسایگان، فعال‌سازی سازوکارهای پولی دوجانبه، گسترش مبادلات پایاپای، تسهیل حضور شرکت‌های کوچک و متوسط در بازارهای منطقه‌ای، ایجاد خطوط اعتباری مشترک، پشتیبانی از بیمه و حمل‌ونقل بین‌المللی و رفع موانع اداری در مرزها باشد. همچنین، رایزنی هدفمند با کشورهایی که در برابر محدودیت‌های ثانویه آسیب‌پذیرند، می‌تواند به ایجاد ائتلاف‌های موقت و کاهش انزوای اقتصادی کمک کند. نکته مهم آن است که این اقدامات نباید به مجموعه‌ای از واکنش‌های پراکنده تبدیل شود؛ بلکه باید در قالب یک نقشه راه مشخص، با سنجه‌های قابل ارزیابی و مسئولیت‌های نهادی روشن دنبال گردد.
دیپلماسی اقتصادی باید جایگاهی متناسب با نقش وزارت امور خارجه در حفظ استقلال تصمیم‌گیری، جلوگیری از انزوای سیاسی و بهره‌مندی از فرصت‌های موجود داشته باشد. تنها در این صورت است که توانمندی کشورمان برای ایفای نقش در عصر افول ایالات متحده و نظم چندقطبی آتی حفظ خواهد شد. تحقق این هدف نیازمند آن است که وزارت امور خارجه از سطح اعلام موضع فراتر رود و به هماهنگ‌کننده اصلی میان دستگاه‌های اقتصادی، بانکی، بازرگانی و امنیتی تبدیل شود. چنین نقشی مستلزم دسترسی به داده‌های دقیق، تحلیل مستمر رفتار شرکای تجاری، شناسایی گره‌های اجرایی و ارائه راهکارهای جایگزین در شرایط فشار است. اگر این ظرفیت شکل نگیرد، محدودیت‌های بیرونی می‌توانند به تدریج فضای تصمیم‌گیری ملی را تنگ کنند و ابتکار عمل را از کشور سلب نمایند.
یکی از وجوه مهم عملیات طرد اقتصادی، ایجاد ترس از همکاری در شرکت‌ها و نهادهای مالی خارجی است. حتی زمانی که مبادله‌ای از نظر حقوقی مجاز باشد، احتمال جریمه، قطع دسترسی به بازارهای مالی، توقف بیمه یا تاخیر در حمل‌ونقل می‌تواند شرکای خارجی را به خودداری از تعامل سوق دهد. این پدیده، که می‌توان آن را گسترش احتیاط تحمیلی نامید، بدون آنکه روابط سیاسی رسماً قطع شود، عملاً شبکه مبادلات را فرسوده می‌کند. مقابله با چنین روندی تنها با بیانیه سیاسی ممکن نیست. نیاز به ایجاد سازوکارهای جایگزین، تضمین‌های عملی برای شرکا، شفاف‌سازی مقررات داخلی و کاهش ریسک مبادله وجود دارد. وزارت امور خارجه می‌تواند با رایزنی مستقیم با دولت‌ها و اتاق‌های بازرگانی، تصویر واقعی از فرصت‌های همکاری ارائه کند و از تعمیم بی‌دلیل محدودیت‌ها به حوزه‌های بشردوستانه، غذایی و دارویی جلوگیری نماید.
در سطح منطقه‌ای، همسایگان ایران می‌توانند به عنوان حلقه واسط در کاهش اثر طرد اقتصادی عمل کنند. پیوندهای جغرافیایی، اشتراکات فرهنگی، نیازهای متقابل بازار و امکان همکاری در حوزه انرژی، عبور کالا و خدمات فنی، ظرفیتی جدی ایجاد می‌کند. با این حال، بهره‌برداری از این ظرفیت نیازمند سیاست خارجی فعال، ثبات در تعهدات تجاری و پرهیز از نوسان در مقررات داخلی است. اگر شرکای همسایه احساس کنند که همکاری با ایران به دلیل نبود تضمین‌های اجرایی، هزینه سیاسی و اقتصادی بالایی دارد، حتی روابط تاریخی و فرهنگی نیز نمی‌تواند آنان را به حفظ تعامل ترغیب کند. بنابراین، وزارت امور خارجه باید با شناسایی دقیق نیازهای هر همسایه، بسته‌های همکاری متقابل طراحی کند و از طرح مطالبات کلی و غیرقابل اجرا پرهیز نماید.
در حوزه قدرت‌های بزرگ، چین و روسیه نیز بازیگرانی هستند که رفتارشان بر اثربخشی یا ناکامی طرد اقتصادی تاثیر مستقیم دارد. این کشورها در چارچوب منافع خود عمل می‌کنند و همراهی آنان با ایران را نباید امری قطعی یا بی‌قید و شرط دانست. آنچه می‌تواند انگیزه آنان را برای حفظ تعامل افزایش دهد، وجود منافع اقتصادی پایدار، قابلیت اطمینان در قراردادها، تنوع حوزه‌های همکاری و امکان استفاده از ایران به عنوان گره‌ای در مسیرهای عبوری و انرژی است. در مقابل، ضعف در اجرای تعهدات، نبود شفافیت در مقررات و ناتوانی در ارائه تضمین‌های مالی، می‌تواند شرکای بزرگ را نیز به سمت کاهش تعامل سوق دهد. از این رو، سیاست خارجی اقتصادی باید به جای تکیه بر شعارهای راهبردی، بر ساخت سازوکارهای عملی و قابل دوام متمرکز شود.
نکته دیگر آن است که فشار اقتصادی می‌تواند بر کیفیت تصمیم‌گیری داخلی نیز اثر بگذارد. وقتی فضای تحلیل عمومی و تخصصی تحت تاثیر ترس از محدودیت‌ها قرار گیرد، احتمال انتخاب راهکارهای کوتاه‌مدت، واکنشی و کم‌اثر افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، دستگاه دیپلماسی وظیفه دارد تصویری دقیق از محیط بیرونی ارائه دهد و از دوقطبی‌سازی میان سازش کامل و مقاومت بی‌برنامه پرهیز کند. سیاست خارجی کارآمد، سیاستی است که هم هزینه فشار را کاهش دهد و هم از تبدیل فشار به محدودیت راهبردی جلوگیری کند. این هدف نیازمند انسجام میان نهادهای تصمیم‌گیر، هماهنگی میان سیاست خارجی و سیاست اقتصادی و ارزیابی مستمر از نتایج اقدامات است. بدون چنین انسجامی، حتی بهترین طرح‌ها نیز در مرحله اجرا فرسوده می‌شوند.
در مجموع، عملیات طرد اقتصادی را باید آزمونی برای کنشگری سیاست خارجی ایران دانست. پیروزی در این آزمون تنها با کاهش شمار محدودیت‌ها به دست نمی‌آید؛ بلکه با حفظ توان انتخاب، تنوع بخشیدن به شرکا، تعمیق منافع مشترک و جلوگیری از انزوای سیاسی حاصل می‌شود. وزارت امور خارجه و معاونت دیپلماسی اقتصادی آن می‌توانند با ارائه برنامه مشخص، شفاف و قابل ارزیابی، از تبدیل فشار بیرونی به انفعال داخلی جلوگیری کنند. لازمه این کار، پذیرش نقش محوری دستگاه دیپلماسی در هماهنگی اقتصادی، توجه به پیوند میان امنیت و تجارت و پرهیز از واکنش‌های پراکنده است. اگر این نقش به درستی ایفا شود، ایران می‌تواند در محیط رقابت قدرت‌ها، استقلال تصمیم‌گیری خود را حفظ کند و از فرصت‌های نظم در حال تغییر، به سود منافع ملی بهره ببرد.
مطالب مرتبط
