آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در تازه‌ترین گزارش خود از بازار زغال‌سنگ، پیش‌بینی قبلی درباره کاهش جزئی تقاضای جهانی این سوخت در سال ۲۰۲۶ را تغییر داده و از افزایش مصرف خبر داده است. بر اساس این گزارش، تشدید جنگ خاورمیانه و اختلال در جریان انتقال نفت و گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از تنگه هرمز، معادلات بازار انرژی را تغییر داده و تقاضای زغال‌سنگ را افزایش خواهد داد.

برآورد جدید IEA نشان می‌دهد تقاضای جهانی زغال‌سنگ در سال جاری با رشد ۲/۱ درصدی به ۹۴/۸ میلیارد تن می‌رسد؛ سطحی که بالاترین میزان ثبت‌شده تاکنون خواهد بود. این در حالی است که آژانس پیشتر انتظار داشت مصرف جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ اندکی کاهش یابد.

گرانی گاز، بازگشت زغال‌سنگ

اختلال در محموله‌های نفت و LNG عبوری از تنگه هرمز از زمان آغاز جنگ، قیمت انرژی را افزایش داده و دسترسی به گاز را برای بخشی از بازارهای مصرف محدود کرده است. در چنین شرایطی، کشورهایی که از یک‌سو ناوگان نیروگاهی گازسوز و از سوی دیگر ظرفیت مازاد زغال‌سنگ دارند، امکان تغییر سوخت نیروگاه‌ها را پیدا کرده‌اند و به سمت استفاده بیشتر از زغال‌سنگ حرکت کرده‌اند.

بر اساس گزارش IEA، مصرف زغال‌سنگ در اروپا، ژاپن، کره‌جنوبی، چین و برخی دیگر از بازارهای جهانی بالاتر از برآوردهای پیشین بوده است. به این ترتیب، افزایش قیمت و محدودیت دسترسی به گاز بار دیگر زغال‌سنگ را به‌عنوان یک سوخت جایگزین در تولید برق مطرح کرده است.

این تحول می‌تواند روند کاهش مصرف زغال‌سنگ را که طی سال‌های اخیر در بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته دنبال شده بود، دست‌کم در کوتاه‌مدت به تأخیر بیندازد. در واقع، بحران انرژی بار دیگر نشان داده است که در شرایط اختلال در عرضه، امنیت انرژی می‌تواند بر اهداف بلندمدت گذار از سوخت‌های فسیلی غلبه کند.

هرمز؛ متغیر کلیدی بازار در سال ۲۰۲۷

چشم‌انداز تقاضای زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۷ همچنان با عدم قطعیت قابل‌توجهی روبه‌روست و وضعیت تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده آن خواهد بود.

آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است در صورتی که تردد کشتی‌ها در این مسیر راهبردی به شرایط عادی بازگردد، تقاضای جهانی زغال‌سنگ در سال آینده می‌تواند کاهش پیدا کند. با این حال، اگر تنگه هرمز همچنان تا حد زیادی برای حمل محموله‌های LNG بسته باقی بماند، تقاضا برای زغال‌سنگ می‌تواند بار دیگر افزایش یابد.

اهمیت تنگه هرمز در این معادله به نقش آن در انتقال انرژی از خاورمیانه بازمی‌گردد. هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این مسیر، هزینه و ریسک تأمین گاز را برای واردکنندگان افزایش می‌دهد و نیروگاه‌هایی را که امکان تغییر سوخت دارند، به استفاده بیشتر از زغال‌سنگ سوق خواهد داد.

کاهش تولید در کنار رکورد تقاضا

در سمت عرضه، IEA انتظار دارد تولید جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ کاهش پیدا کند؛ با این حال، مجموع تولید برای سومین سال متوالی بالاتر از ۹ میلیارد تن باقی خواهد ماند.

این وضعیت نشان می‌دهد بازار جهانی زغال‌سنگ، باوجود کاهش مورد انتظار تولید، همچنان در مقیاسی بسیار بزرگ فعالیت خواهد کرد. در این میان، تقاضای نیروگاهی می‌تواند نقش مهمی در حفظ سطح بالای تولید داشته باشد.

چین، بزرگ‌ترین تولیدکننده و مصرف‌کننده زغال‌سنگ جهان، نیز با کاهش تولید مواجه شده است. تولید زغال‌سنگ این کشور پس از انجام بازرسی‌های ایمنی در معادن کاهش یافته؛ بازرسی‌هایی که در پی وقوع یک حادثه بزرگ معدنی در ماه مه انجام شد و به افت قابل‌توجه تولید منجر شد.

از آنجا که چین همزمان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان زغال‌سنگ جهان است، هرگونه تغییر محسوس در تولید این کشور می‌تواند بر توازن عرضه و تقاضا و همچنین تجارت بین‌المللی این سوخت اثر بگذارد. با این حال، افزایش مصرف زغال‌سنگ در چین و سایر بازارها، در کنار محدودیت عرضه گاز و LNG، می‌تواند بخشی از فشار ناشی از کاهش تولید را جبران کند.

امنیت انرژی در برابر گذار انرژی

پیش‌بینی جدید IEA نشان می‌دهد بحران انرژی ناشی از جنگ خاورمیانه، حتی در شرایطی که سیاست‌های جهانی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی ادامه دارد، می‌تواند در کوتاه‌مدت مسیر بازار را تغییر دهد.

رشد ۲/۱ درصدی تقاضای جهانی زغال‌سنگ و رسیدن مصرف به ۹۴/۸ میلیارد تن در سال ۲۰۲۶، بیانگر آن است که در شرایط بحران، تأمین پایدار انرژی می‌تواند بر روند گذار انرژی اولویت پیدا کند.

در این میان، سرنوشت تنگه هرمز به یکی از مهم‌ترین متغیرهای بازار جهانی انرژی تبدیل شده است. بازگشت جریان عادی LNG می‌تواند زمینه کاهش مصرف زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۷ را فراهم کند؛ اما تداوم اختلال در انتقال گاز، احتمال افزایش بیشتر تقاضا برای زغال‌سنگ و تداوم فشار بر بازارهای جهانی انرژی را افزایش خواهد داد.