ویتنام در پنج‌ماه۲۰۲۶ مجموعا برابر ۲۶‌میلیون و ۶۰۰ هزار تن فولاد تولید کرده که در مقایسه با مدت مشابه سال ۲۰۲۵، بیش از ۲۶ درصد رشد داشته است. بدون تردید از دست رفتن جایگاه ایران در بازار رقابت جهانی به‌منزله تحمیل خسارات جدی به فعالان این صنعت است. به بیان دقیق‌تر، بازار صادراتی به آسانی به دست نمی‌آید که به سادگی از دست برود.
در فضای کنونی سایر رقبا جای فولاد ایران را در این رقابت خواهند گرفت. تنزل جایگاه ایران از رتبه دهم تولید فولاد جهان در حالی رخ داده که کشور در برخی ماه‌های سال گذشته میلادی حتی در جایگاه هفتمین فولادساز بزرگ دنیا نیز قرار داشته است. این نوسان، بار دیگر ظرفیت بالقوه صنعت فولاد ایران را در صورت رفع موانع تولید، به‌ویژه در حوزه انرژی، برجسته می‌کند؛ ظرفیتی که به باور کارشناسان می‌تواند امکان ارتقای قابل‌توجه تولید را فراهم سازد.

با این حال، برآوردها نشان می‌دهد تولید فولاد کشور که در سال۱۴۰۴ به حدود ۳۲‌میلیون تن رسیده بود، در سال جاری با افتی حدود ۲۸درصدی ممکن است به ۲۵‌میلیون تن یا حتی کمتر کاهش یابد. در این میان، تداوم آثار ناشی از جنگ و به‌ویژه محدودیت‌های شدید تامین برق صنایع، فشار مضاعفی بر بخش تولید وارد کرده است. بی‌ثباتی در چشم‌انداز اقتصادی و نبود اطمینان نسبت به آینده، بر موقعیت صادراتی فولاد ایران اثر گذاشته و موجب کاهش تمایل خریداران خارجی شده است.

در بازار داخلی نیز تداوم رکود، چشم‌انداز رشد مصرف را محدود کرده و فشار مضاعفی بر صنعت فولاد وارد آورده است. با این حال، فعالان این صنعت معتقدند در صورت دستیابی به توافقی میان ایران و ایالات متحده و در نتیجه کاهش یا رفع تحریم‌ها، امکان بازیابی سریع ظرفیت‌های فولادسازی کشور در بازار جهانی وجود دارد. به باور آنان، موقعیت ژئوپلیتیک ایران و دسترسی به مسیرهای متنوع تجاری می‌تواند همچنان مزیت مهمی برای حضور در بازارهای صادراتی باشد.

در سال‌های گذشته، تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی از مهم‌ترین موانع حضور پایدار فولادسازان ایرانی در رقابت جهانی بوده است؛ تا جایی که برخی تولیدکنندگان ناچار شده‌اند محصولات خود را با تخفیف‌های قابل‌توجه یا تحت نام کشورهای ثالث صادر کنند. در صورت رفع این موانع، کارشناسان از امکان تقویت جایگاه و توسعه مجدد صنعت فولاد کشور سخن می‌گویند.

نگاهی به آمار تولید فولاد‌ جهان
بررسی آمار انجمن جهانی فولاد حکایت از آن دارد که مجموع تولید فولاد دنیا از ماه ژانویه تا مه۲۰۲۶ برابر ۷۷۳‌میلیون و ۱۰۰ هزار تن گزارش شده است. این میزان تولید در مقایسه با مدت مشابه سال ۲۰۲۵، حدود ۱.۵درصد کاهش داشته است. در همین‌حال تولید جهانی فولاد در ماه مه۲۰۲۶ برابر ۱۵۷‌میلیون و ۹۰۰ هزار تن بود که در قیاس با مدت مشابه سال قبل، افت ۰.۳درصدی را ثبت کرده است. چین در مقام بزرگ‌ترین فولادساز جهان این دوره پنج ماهه را با کاهش ۳.۹درصدی سالانه سپری کرد و ۴۱۵میلیون و ۵۰۰ هزار تن تولید داشت.

تولید ژاپن، روسیه و برزیل نیز در ژانویه تا مه۲۰۲۶ کمتر از مدت مشابه پارسال بود اما دیگر تولیدکنندگان برتر فولاد جهان از جمله هند، آمریکا، کره‌جنوبی، ترکیه، آلمان و ویتنام، این دوره زمانی را با رشد مثبت تولید سالانه پشت سر گذاشتند. در دوره مورد بحث، بیشترین افت تولید فولاد در منطقه خاورمیانه ثبت شده است. این افت تولید در سایه جنگ تحمیل شده به ایران و سایر کشورهای منطقه ایجاد شده و انتظار می‌رود در ماه‌های آتی نیز ادامه یابد.

سال سخت فولادسازان
علی محمد زمانی، فعال صنعت فولاد، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره از دست رفتن جایگاه ایران به‌عنوان دهمین فولادساز بزرگ جهان گفت: آسیب واردشده به بخشی از زیرساخت‌ها و واحدهای تولیدی فولاد کشور در جریان جنگ اخیر و همچنین اختلال در فعالیت برخی واحدها، بر میزان تولید فولاد در نیمه نخست سال۲۰۲۶ اثرگذار بوده و کاهش تولید را به همراه داشته است. این موضوع در کوتاه‌مدت می‌تواند جایگاه ایران در رتبه‌بندی جهانی تولید فولاد را تحت‌تاثیر قرار دهد. کمااینکه انتظار می‌رود در سال جاری میلادی دیگر ایران در مقام دهمین فولادساز بزرگ دنیا، قرار نگیرد.

وی افزود: با این حال باید توجه کرد که ظرفیت‌های زنجیره فولاد ایران، از بخش معدن و کنسانتره تا گندله، آهن اسفنجی و فولادسازی، همچنان از توانمندی قابل‌توجهی برخوردار است و در برخی بخش‌ها حتی ظرفیت‌های مازاد نیز وجود دارد. علاوه بر این، تعدادی از طرح‌های توسعه‌ای صنعت فولاد در حال تکمیل هستند و بازسازی واحدهای آسیب‌دیده نیز در دستور کار قرار گرفته است. بنابراین اگرچه ممکن است در پایان سال جاری به سطح تولید سال گذشته نرسیم، اما بازگشت به ظرفیت‌های قبلی و بازیابی جایگاه ایران در میان تولیدکنندگان برتر فولاد جهان هدفی کاملا دست‌یافتنی است.

علی‌محمد زمانی درباره خطر از دست رفتن جایگاه صادراتی فولاد ایران در سطح بین‌المللی گفت: بازارهای جهانی فولاد بسیار رقابتی هستند و حفظ سهم بازار نیازمند حضور مستمر و قابل اتکا در تامین محصولات است. هرگونه کاهش تولید یا اختلال در صادرات می‌تواند موجب شود بخشی از بازارهای هدف به رقبای منطقه‌ای و جهانی واگذار شود. البته تجربه صنعت فولاد ایران نشان داده است که این صنعت طی دو دهه گذشته توانسته از یک واردکننده فولاد به یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم منطقه تبدیل شود. همین تجربه نشان می‌دهد که در صورت بازگشت ظرفیت‌های تولیدی و اتخاذ سیاست‌های حمایتی مناسب، امکان بازیابی بخش قابل‌توجهی از بازارهای صادراتی وجود خواهد داشت. با این حال باید توجه داشت که بازپس‌گیری بازارها معمولا دشوارتر و پرهزینه‌تر از حفظ آنها خواهد بود.

این فعال صنعت فولاد گفت: در شرایط فعلی که هنوز فضای اقتصادی و سیاسی کشور به طور کامل از وضعیت جنگی فاصله نگرفته است، برآورد دقیق زمان لازم برای بازگشت به شرایط پیشین دشوار است. با این حال سرعت بازیابی صنعت فولاد به چند عامل کلیدی بستگی دارد؛ از جمله سرعت بازسازی واحدهای آسیب‌دیده، تامین پایدار انرژی، تسهیل تجارت خارجی و پرهیز از اعمال محدودیت‌های غیرضروری بر تولید و صادرات. بدون تردید در صورت حمایت موثر دولت و همچنین رفع موانع اداری و مقرراتی، می‌توان امیدوار بود که صنعت فولاد طی یک دوره زمانی معقول به سطح تولید و صادرات پیش از جنگ بازگردد.

تسریع روند بازسازی با رفع تحریم‌ها
زمانی احتمال شکل‌گیری توافقی میان ایران و ایالات متحده و رفع تحریم‌ها را خبری مثبت برای بازیابی صنعت فولاد کشور عنوان کرد و افزود: بدون تردید رفع تحریم اگر عملیاتی شود، می‌تواند فرصت‌های جدیدی را پیش روی صنعت فولاد کشور قرار دهد. دسترسی آسان‌تر به منابع مالی، فناوری‌های روز، تجهیزات مورد نیاز، بازارهای بین‌المللی و شبکه‌های حمل‌ونقل جهانی، روند بازسازی و توسعه صنعت را تسریع خواهد کرد. البته تجربه نشان داده است که رفع تحریم‌ها به تنهایی کافی نیست. بهره‌برداری از این فرصت مستلزم ثبات در سیاستگذاری، بهبود فضای کسب‌وکار، توسعه زیرساخت‌ها و افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری است. در صورت تحقق این شرایط، صنعت فولاد ایران می‌تواند علاوه بر بازیابی جایگاه پیشین خود، سهم بیشتری از بازارهای منطقه‌ای و جهانی را نیز به‌دست آورد.

وی گفت: بازگشت به جایگاه پیشین و ارتقای موقعیت ایران در صنعت فولاد جهان نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است. مهم‌ترین این الزامات شامل تامین پایدار انرژی، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و صادرات، تکمیل طرح‌های توسعه‌ای نیمه‌تمام، حمایت از سرمایه‌گذاری، ثبات در مقررات و پرهیز از تصمیمات خلق‌الساعه است.

زمانی افزود: همچنین لازم است سیاستگذاری‌ها بیش از گذشته بر مبنای مطالعات کارشناسی و واقعیت‌های اقتصادی انجام شود. در شرایط پس از جنگ، تمرکز اصلی باید بر بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده، حفظ بازارهای صادراتی و تقویت توان رقابتی تولیدکنندگان باشد. تجربه ماه‌های اخیر نشان داد که همدلی میان مردم، بخش خصوصی و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند نقش مهمی در عبور از شرایط دشوار ایفا کند و تداوم همین رویکرد، مسیر بازسازی و توسعه صنعت فولاد را هموارتر خواهد کرد.
منبع: دنیای اقتصاد